Psikoterapi ekolleri, insanın yaşadığı güçlükleri anlamak ve çalışmayı düzenlemek için ayrı çerçeveler sunar. Ekol, teknik ve görüşme biçimi aynı anlama gelmez.
Bir profilde bilişsel davranışçı yaklaşım, diğerinde psikodinamik çalışma veya bütüncül yaklaşım yazması kafa karıştırabilir. Bu isimler aynı düzeyde kavramlar olmayabilir. Bazıları geniş bir kuramsal geleneği, bazıları belirli bir yöntemi, bazıları da görüşmenin kimlerle yürütüldüğünü anlatır. Kavramları ayırmak, okuduğunuz bilginin ne söylediğini daha iyi anlamanıza yardımcı olabilir. Bu yazı tanıtıcı bir kavram haritasıdır; kişiye yöntem seçmez ve burada anılan bütün yaklaşımların aynı uzman tarafından sunulduğu anlamına gelmez.
Psikoterapi Ekolü Ne Anlama Gelir?
Ekol, sorunların nasıl anlaşılacağına ve değişimin hangi süreçlerle ele alınacağına ilişkin bir düşünce çerçevesidir. Teknik ise belirli bir amaçla kullanılan uygulamadır. Bir görüşmede soru sorulması, not tutulması veya güncel bir olayın konuşulması tek başına ekolün ne olduğunu göstermez. Aynı görünen bir uygulamanın amacı ve kullanıldığı bağlam farklı olabilir. Bu nedenle tek bir davranıştan bütün çalışma yaklaşımını çıkarmak yanıltıcıdır.
Görüşme biçimi de ayrı bir başlıktır. Bireysel, çift, aile veya grup görüşmesi denildiğinde, çalışmanın katılımcı düzeni hakkında bilgi edinirsiniz. Yüz yüze veya çevrim içi denildiğinde ise görüşmenin yürütüldüğü ortam tarif edilir. Bunlar kendi başlarına bir psikoterapi ekolü değildir. Örneğin çevrim içi yapılan her görüşmenin aynı yönteme dayandığı veya aileyle yapılan her çalışmanın aynı kuramsal çerçeveyi kullandığı söylenemez.
Bir uzmanın birden fazla yaklaşımın öğelerinden yararlanması da mümkündür. Ancak bu ifade gelişigüzel uygulama seçmek anlamına gelmemelidir. Kullanılan yöntemlerin gerekçesi ve uzmanın ilgili eğitimi sorulabilir. Okuduğunuz bir tanıtımda çok sayıda isim bulunması, bunların hepsinin aynı anlama geldiğini veya hepsinin sizin için gerekli olduğunu göstermez. Kavram haritası, isimleri çoğaltmak yerine aralarındaki ilişkiyi anlamak için kullanılmalıdır.
Bilişsel Ve Davranışçı Yaklaşımlar Neye Odaklanır?
Bilişsel yaklaşımlar, olaylara verilen anlamları ve düşünme biçimlerini; davranışçı yaklaşımlar ise öğrenme süreçleriyle davranışların ilişkisini ele alır. Bilişsel davranışçı terapi bu iki alanı birlikte değerlendirir. Güncel bir durumda düşünce, duygu ve davranış arasındaki bağ üzerinde durulabilir. Buradan bütün güçlüklerin yalnızca yanlış düşünmekten kaynaklandığı sonucu çıkarılamaz; yaşanan olayın ve çevresel koşulların da değerlendirilmesi gerekir.
Örneğin toplantıda fikrini söylemeyen bir kişinin yaşadığı güçlük düşünülürken, sadece zihninden geçen cümle değil, ortamın koşulları ve kaçınmanın günlük etkileri de konuşulabilir. Bu örnek bir tanı ya da uygulama planı değildir. Yaklaşımın ilgilendiği soruların nasıl somutlaştırılabileceğini gösterir. Gerçek bir iş ortamında baskı varsa, bunu yalnız kişinin düşüncesine indirgemek yaşadığı koşulları gözden kaçırabilir.
Bu başlık altında farklı çalışma modelleri ve uygulamalar bulunur. Bir farkındalık uygulamasının kullanılması, bütün görüşmenin sadece gevşemeden oluştuğu anlamına gelmez. Benzer biçimde bir kayıt formunun bulunması, her kişinin aynı formu dolduracağı sonucunu doğurmaz. Bir yöntem adının altında nasıl çalışıldığını öğrenmek için uygulamanın amacını sormak gerekir. Burada ayrıntılı bir BDT süreci veya teknik uygulama rehberi sunulmuyor.
Psikodinamik, Hümanistik Ve Varoluşçu Yaklaşımlar Nasıl Ayrılır?
Psikodinamik yaklaşımlar, kişinin farkında olmadığı anlamlar, çatışmalar ve ilişki örüntüleri üzerinde durabilir. Hümanistik yaklaşımlar kişinin öznel deneyimini ve gelişme kapasitesini önemser. Varoluşçu çalışma ise anlam, seçim ve sorumluluk gibi insan yaşamının temel sorularına odaklanabilir. Bu kısa tanımlar yön gösterir; her geleneğin içindeki farklı modelleri ve uzmanların çalışma biçimlerini bütünüyle açıklamaz.
Örneğin 'Başkalarının beklentilerine göre yaşıyorum' diyen birinin anlatısı farklı sorulara açılabilir. Tekrarlayan ilişkiler nasıl yaşanıyor, kişi kendi deneyimini nasıl ifade ediyor, hayatında hangi seçimleri anlamlı buluyor? Bunlar aynı kişinin deneyiminin farklı yönlerini araştıran örnek sorulardır. Her sorunun yalnızca bir ekole ait olduğu veya o soru sorulduğunda kişinin belirli bir yönteme başlamış sayılacağı düşünülmemelidir.
Kısa internet tanımları bazen yaklaşımları keskin karşıtlıklara dönüştürür. 'Biri sadece geçmişi, diğeri sadece bugünü konuşur' gibi cümleler çalışma çeşitliliğini anlatmakta yetersizdir. Güncel yaşantılar ile geçmiş deneyimlerin nasıl ilişkilendirileceği kullanılan modele göre değişebilir. Benzer biçimde bir yaklaşımı yalnızca öğüt vermek ya da serbestçe sohbet etmek şeklinde tanımlamak da eksiktir. Kullanılan çerçevenin amacı ve sınırları ayrıca anlaşılmalıdır.
Sistemik Yaklaşım Ve Diğer Yöntemler Nasıl Konumlanır?
Sistemik bakış, kişiyi içinde bulunduğu ilişki bağlamıyla birlikte ele alır. AAMFT'nin aile terapisi tanıtımında da ilişkiler ve etkileşim örüntülerinin değerlendirmedeki yerine vurgu yapılır. Bu, bir sorunun bütün sorumluluğunu aileye yüklemek değildir. Kimin haklı olduğunu ilan etmekten çok, etkileşimlerin nasıl tekrarlandığını ve birbirini nasıl etkilediğini anlamaya yönelik bir çerçeve sunabilir.
Örneğin bir kişi kaygılandığında daha çok soru soruyor, diğeri bunaldığında uzaklaşıyor olabilir. Uzaklaşma ilk kişinin daha fazla soru sormasına yol açtığında bir etkileşim dizisi ortaya çıkar. Bu gündelik örnek herkes için geçerli bir açıklama değildir. Ayrıca ilişkide tehdit veya şiddet varsa durumu karşılıklı iletişim sorunu diye eşitlemek güvenli olmaz; güvenlik ve uygun değerlendirme öncelik taşır.
EMDR gibi belirli yöntem adları ile oyun yoluyla çalışma veya çift görüşmesi gibi ifadeler aynı sınıflandırma düzeyinde değildir. Bir yöntemin adını görmek, onun her yaşanan güçlük için uygun olduğu anlamına gelmez. Teknik, yaklaşım ve katılımcı biçimini ayırmak bu nedenle yararlıdır. Bütüncül çalışma ifadesiyle karşılaşırsanız, hangi yöntemlerin hangi gerekçeyle bir araya getirildiğini sormak daha açık bilgi sağlar.
Ekoller Hakkındaki Bilgi Nasıl Kullanılmalı?
Ekoller hakkındaki temel bilgiyi bir uzmanla konuşurken terimleri anlamak için kullanabilirsiniz. Fakat kısa bir tanım okuyup kendinize kesin yöntem atamak uygun bir değerlendirme değildir. Örneğin geçmişinizi merak etmeniz yalnızca bir ekolün size uygun olduğunu göstermez. Aynı şekilde somut örnekleri sevmeniz de otomatik olarak başka bir yöntemi zorunlu kılmaz. Başvuru nedeni ve kişisel koşullar daha kapsamlı ele alınmalıdır.
Popülerlik sıralaması da bilimsel veya kişisel uygunluk değerlendirmesine karşılık gelmez. Bir yaklaşım hakkında çok paylaşım yapılması, her konuda ve herkes için aynı ölçüde desteklendiği anlamına gelmez. Araştırma desteği sorulurken hangi güçlük, yaş grubu ve çalışma koşulundan söz edildiği önem taşır. Buradaki genel tanımlar, yöntemlerin etkililiğini karşılaştıran bir puan tablosu olarak okunmamalıdır.
Okurken belirsiz gelen kavramları küçük bir listeye yazabilirsiniz: Bu bir ekol mü, belirli bir teknik mi, görüşmenin biçimi mi? Ardından uzmandan kullandığı yaklaşımı anlaşılır örneklerle açıklamasını isteyebilirsiniz. Bütün isimleri ezberlemeniz gerekmez. Kendi deneyiminizin dinlenmesi, çalışma gerekçesinin açıklanması ve sorularınıza alan açılması, kavramları öğrenmenin pratik karşılığını oluşturabilir.
Sonuç
Psikoterapi ekolleri farklı kuramsal bakışlar sunar; teknikler ve görüşme biçimleriyle aynı şey değildir. Temel ayrımları bilmek, tanıtım metinlerini ve uzmanla yapılan açıklamaları anlamayı kolaylaştırabilir. Bu bilgi tek başına yöntem seçimi yapmaz. Bireysel danışmanlık kapsamında hangi çerçeveyle çalışıldığını, bunun gerekçesini ve sınırlarını doğrudan sorabilirsiniz. Burada anılan her yaklaşımın aynı hizmet kapsamında sunulduğu varsayılmamalıdır. Çalışma kapsamı için bireysel danışmanlık sayfasına bakabilirsiniz.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi yerine geçmez. Kendi durumunuz için görüşme talebi oluşturabilirsiniz.
