Eleştiri karşısında yetersizlik hissi, bir geri bildirimin bütün kişiliğe genellenmesiyle yoğunlaşabilir. Söylenen söz, yorumunuz, duygunuz ayrı ele alınabilir.
Yaptığınız bir işe küçük bir düzeltme önerildiğinde bile günün geri kalanında kendinizi başarısız hissediyor olabilirsiniz. Bazen de yorum gerçekten kırıcıdır; fakat siz yine de yalnız kendinizde kusur ararsınız. Bu iki durum aynı değildir. Yazı, geri bildirimin kişinin bütün değerine nasıl taşınabildiğini ele alır. Çift tartışmasındaki savunmacılığı veya hata korkusuyla görevleri ertelemeyi ayrıntılı biçimde tekrar etmez. Amaç her eleştiriyi kabul etmek değil, ne söylendiğini ve sizin bunu nasıl yaşadığınızı daha açık değerlendirmektir.
Eleştiri Sonrasında Yetersizlik Hissi Nasıl Oluşabilir?
Bir sözün ardından önce ne düşündüğünüzü fark edebilirsiniz. 'Bu bölüm eksik' ifadesini 'Ben yeterli değilim' şeklinde anlamış olabilirsiniz. Söylenen cümleyle sizin ulaştığınız sonuç aynı kapsamda olmayabilir. Bu, duygunuzun gerçek olmadığını söylemez. Üzüntü, utanç veya kaygı yaşanabilir. Ancak duygunun yoğunluğu, bütün kişiliğiniz hakkında vardığınız yargıyı kendiliğinden kanıtlamaz. Ne söylendiğini ve hangi anlamı verdiğinizi ayırmak, konuşulabilecek daha somut bir başlangıç sunar.
Geçmişteki eleştiri deneyimleri, mevcut ortam ve o günkü koşullar tepkilerinizi etkileyebilir. Fakat tek bir güçlü tepkiden çocukluğunuza veya kişiliğinize ilişkin kesin bir neden çıkarılamaz. Özellikle gerçekten aşağılayıcı bir ortamdaysanız güçlüğü yalnız sizin alınganlığınızla açıklamak uygun değildir. Hangi kişilerden gelen, hangi konudaki geri bildirimlerin sizi daha çok etkilediğine bakabilirsiniz. Bazı ortamlarda daha rahat olmanız, bütün ilişkileriniz hakkında aynı sonuca varmamanız için önemli bir ayrıntı olabilir.
Davranışa Gelen Geri Bildirim İle Kişisel Değer Nasıl Ayrılır?
Bir davranışın veya çalışmanın geliştirilecek tarafı bulunabilir. Bu, insan olarak değerinizi ölçen bir sonuç değildir. Örneğin bir etkinliğin duyurusunda bilgi eksik bıraktıysanız yapılabilecek şey eksik bilgiyi tamamlamak olabilir. 'Bu ayrıntıyı atlamışım' demek ile 'Ben hiçbir işi doğru yapamıyorum' demek farklıdır. İlk cümle belirli bir olayı anlatır; ikincisi çok daha geniş bir hüküm içerir. Sorumluluk almak için kendinizi bütünüyle olumsuz tanımlamanız gerekmez.
CCI'nin eleştiriyle baş etmeye ilişkin modülü, davranışa gelen geri bildirimle kişinin tamamına yöneltilen değerlendirmeyi ayırmaya yer verir. Bu ayrım, her sözün doğru olduğunu kabul etmeyi gerektirmez. Somut bir eksiklik varsa değerlendirilebilir; doğru olmayan veya belirsiz bir yorum varsa açıklama istenebilir. Kendi bakışınızın da değerlendirmede yeri vardır. Aynı zamanda bir eleştirinin hoşunuza gitmemesi, içeriğinde hiçbir yararlı bilgi bulunmadığını tek başına göstermez. İçerik ve etki ayrı ayrı incelenebilir.
Eleştirinin İçeriği Ve Söylenişi Nasıl Değerlendirilir?
Önce eleştirinin ne kadar somut olduğuna bakın. Belirli bir davranışı mı anlatıyor, yoksa 'Sen hep böylesin' gibi genel bir etiket mi kullanıyor? Bir değişiklik öneriyor mu, hangi ölçüte dayandığı açık mı? Bunlar sözün anlaşılmasına yardımcı sorulardır. Kimin söylediği de bağlamın bir parçasıdır; ancak bir kişinin yetkili olması, her yorumunun kişisel değerinizi belirlediği anlamına gelmez. Gereken mesleki geri bildirimle kişisel aşağılama aynı şey değildir.
Söyleniş biçimi de önemlidir. İçerikte değerlendirilecek bir nokta olsa bile hakaret, küçümseme veya teşhir edilme sizi zorlayabilir. Yararlı kısmı anlamaya çalışmak, bu üsluba katlanmak zorunda olduğunuz anlamına gelmez. Uygun bir ortamda 'Hangi kısmı geliştirmemi istediğinizi konuşabilirim; bunu kişisel ifadeler olmadan ele almak istiyorum' diyebilirsiniz. Bu cümle her durumda karşı tarafın tutumunu değiştirmez. Baskı veya güvenlik riski varsa uygun destek ve koşulların ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Geri Bildirime Yanıt Vermeden Önce Neler Yapılabilir?
Hemen bir yanıt vermek zorunda olmadığınız durumlarda kısa bir düşünme alanı isteyebilirsiniz. 'Bunu anlamak için biraz zamana ihtiyacım var' veya 'Hangi örneği kastettiğinizi açıklayabilir misiniz?' gibi ifadeler kullanılabilir. Bu, eleştiriyi reddetmek veya mutlaka kabul etmek değildir. Bilginin kapsamını netleştirmeyi sağlar. Kendinizi açıklamaya başlamadan önce neye yanıt verdiğinizi anlamak, sözün etkisiyle içeriğini birbirine karıştırmamanıza yardımcı olabilir. Her durumda aynı iletişim kalıbını kullanmanız beklenmez.
Daha sonra kendi değerlendirmenizi somutlaştırabilirsiniz: Hangi noktaya katılıyorsunuz, hangi bilgi eksik ve neyi değiştirmek istiyorsunuz? Bir eksiklik varsa yapılacak adımı belirlemek, bütün günü kendinizi eleştirmeye ayırmaktan farklıdır. Katılmadığınız bir noktayı da saygılı biçimde söyleyebilirsiniz. Geri bildirime açık olmak, kendi deneyiminizi susturmak değildir. Duygunuz hemen hafiflemese bile değerlendirmenin kapsamını dar tutmaya çalışabilirsiniz. Tek bir yorumun bütün geçmişinizi yeniden yargıladığınız bir sürece dönüşüp dönüşmediğini fark edin.
Yetersizlik Hissi Kalıcılaşıyorsa Ne Yapılabilir?
Eleştiri sonrasında yetersizlik duygusu uzun sürüyor, yeni işlere katılmanızı engelliyor veya günlük ilişkilerinizi belirgin biçimde etkiliyorsa kişisel değerlendirme düşünülebilir. Ne söylendiğini, aklınızdan ne geçtiğini ve sonrasında ne yaptığınızı anlatan bir örnek hazırlayabilirsiniz. Her ayrıntıyı kusursuz hatırlamanız gerekmez. Bir duyguyu yoğun yaşamak tek başına tanı göstermez; süresi, bağlamı ve etkileri birlikte ele alınmalıdır. Gerekiyorsa mevcut ortamın yarattığı gerçek baskı da değerlendirmeye dahil edilir.
Bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek, eleştirilere hiç üzülmeyen biri olmanız gerektiği anlamına gelmez. Kendi yorumlarınız, beklentileriniz ve ihtiyaçlarınız üzerinde çalışılabilir. Aynı zamanda kimlerle ve hangi koşullarda zorlandığınızı anlamak önemlidir. Amaç bütün dış yorumlara aynı yanıtı vermek değildir. Hangi geri bildirimin değerlendirilebilir olduğunu, hangi sınırların gerekli bulunduğunu ve kendi değerlendirmenize nasıl yer açabileceğinizi kişisel örnekler üzerinden ele almak mümkün olabilir. İnternetteki bir açıklama bu değerlendirmenin yerine geçmez.
Sonuç
Eleştiri karşısında yetersizlik hissi, söylenen belirli bir sözden bütün kişiliğe uzanan yargılarla birlikte yaşanabilir. İçeriği, üslubu ve kendi yorumunuzu ayırmak daha somut bir değerlendirmeye yardımcı olabilir. Her eleştiriyi kabul etmek veya hiç üzülmemek zorunda değilsiniz. Süren ve belirgin etkilenmede bireysel danışmanlık kapsamında kişisel değerlendirme düşünülebilir. Gerçek baskı ve güvenlik ihtiyaçları da ayrıca gözetilmelidir.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi yerine geçmez. Kendi durumunuz için görüşme talebi oluşturabilirsiniz.
